پیش‌درآمدی بر فقه رسانه (موضوع‌شناسی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

چکیده

فقه در نگاه رایج، اصولاً احکام فعل مکلّف را بیان می‌کند. موضوعات احکام فقهی را از یک زاویه می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: فعل مکلّف و امور مرتبط با فعل مکلّف. موضوع فقه رسانه، هر دو دسته را شامل می‌شود. مکلّف، گاهی فرد است و گاهی جامعه یا حتی دولت (حکومت). در فقه رسانه، مکلّف به هر سه معنا در نظر است. فقه با سه سنخ از موضوعات اجتماعی سروکار دارد و احکامی ناظر به آنها وضع می‌کند. این سه سنخ عبارت‌اند از: موضوع اجتماعی از حیث ذات، موضوع اجتماعی از حیث تأثیر بالقوّه، و موضوع اجتماعی از حیث تأثیر بالفعل. موضوع رسانه، از نوع سوم است؛ درواقع چه نزدیک آن شویم و چه نشویم، اثر خود را بر ما می‌گذارد؛ البته رسانه، هر سه بُعد یادشده را در خود دارد؛ یعنی هم احکامی از حیث ذات بر آن مترتّب می‌شود، و هم آثار بالقوّه‌ای دارد که ممکن است زمینه برخی احکام فقهی را فراهم کند و هم دارای تأثیر بالفعل است. رسانه، کلان‌ترین موضوع اجتماعی در فقه است؛ زیرا چتر آن، بر همه موضوعات اجتماعی گسترده است و از دین و فرهنگ و هنر تا مسائل اقتصادی، رفاهی، سیاسی و محیط زیست را فرا می‌گیرد و تحت تأثیر خود قرار می‌دهد و شاید بتوان گفت رسانه بدون اجازه و اراده ما و با صرف نظر از نزدیک شدن یا نشدن ما، تأثیرات خود را به شکل حدّ اکثری بر جامعه می‌گذارد؛ بنابراین با فتوای فقهی عدم تقرب نمی‌توان به سراغ رسانه آمد؛ زیرا از یک‌سو، فرار از رسانه و دوری از آن، بیهوده است و ناگزیر، باید با آن روبه‌رو شویم و از سوی دیگر، رسانه تأثیر بسیار زیادی در تضعیف یا تقویت دین دارد و نمی‌توان آثار دینی‌اش را نادیده گرفت. بشری بودن رسانه، گستردگی و گریزناپذیری تأثیرات آن، تأثیر رسانه در تضعیف و تقویت دین، و نیز تأثیر آن بر فرد و جامعه از دلایل لزوم تعامل با رسانه است. با وجود این اهمیت رویکردهای متفاوتی درباره رسانه وجود دارد که از میان آنها می‌توان به ساده‌انگاری موضوع رسانه، تحریم و پرهیز از رسانه، نظریه آخرالزمانی اشاره کرد. نگرش ما به دین، تأثیرات رسانه بر جامعه و این تفاوت رویکردها ما را بر آن می‌دارد که برای تعیین تکلیف خود با رسانه، از نگاه فقهی آن را مطالعه کنیم و این گونه است که ادبیاتی با عنوان «فقه رسانه» پدید می‌آید. برای چنین مطالعه‌ای باید چهار مرحله زیر را پیمود: 1. موضوع‌شناسی؛ 2. نظریه‌پردازی دینی و کلامی رسانه؛ 3. نظریه فقهی رسانه؛ 4. احکام فقهی.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Introduction to Media Jurisprudence: A Typology

نویسنده [English]

  • Ahmad Moballeghi
چکیده [English]

Basically from a common perspective, jurisprudence expresses the provisions of the act of a responsible agent. From one point of view, the subjects of jurisprudential provisions can be divided into two categories: the act of a responsible agent and the issues related to the act of a responsible agent. The topic of media jurisprudence includes both. A responsible agent can be an individual, a community, or even the state (government). In media jurisprudence, a responsible agent is used in the sense of all the three mentioned above. Jurisprudence deals with three types of social issues and sets controlling regulations for them. These three types are: social issues in terms of nature, social issues in terms of potential impact, and social issues in terms of actual impact.The media belong to type three. In fact, whether we get close to it or not, it leaves its impact on us. Of course, the media encompasses all the three categories mentioned above since there are provisions that apply to it in terms of nature, there are potential effects in it that may prepare the ground for some jurisprudential provisions, and there are active effects in it too. The media are the greatest social issue in jurisprudence in the sense of an umbrella term that covers all social issues from religion, culture and art to economic, social, political and environmental factors. It may be correct to say that the media, without our permission or will and regardless of our getting close or not, leave a major impact on society. Therefore, it would not be possible to approach the problem of the media with a religious fatwa that stipulates not to approach it in the first place. Staying away from the media is futile since, on the one hand, we have no choice but to face it after all and, on the other hand, the media play a major role in weakening or strengthening religious beliefs and it is not possible to ignore its impact on religion. The humanness, prevalence, and inevitable impact of the media, its role in weakening or strengthening religious faith, and its impact on individuals and society are all the reasons why there is the need to interact with the media. Having said this, there are different approaches to the media such as the oversimplification of the media, prohibiting and avoiding the media, and the apocalyptic theory. Our attitude toward religion, the impact of the media on society, and these different approaches compels us to look at it from a jurisprudential perspective in order to determine our relation with the media. That is what forms a literature of “media jurisprudence”. For such an analysis, it is necessary to go through four stages: 1.typology; 2. religious and rhetorical theorization of the media; 3. jurisprudential theorization of the media legal theory; and, 4. Jurisprudential provisions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • media jurisprudence
  • Typology
  • Foresight
  • social jurisprudence
  • communal jurisprudence
  • Interactive Media